Vorige week lekte een intern politiedocument uit dat in juli werd opgesteld en binnen de organisatie circuleerde. Het stuk draagt de titel “Herkennen, duiden, handelen: complottheorieën en anti-institutioneel gedachtegoed: Handreiking voor politiecollega’s”. De inhoud veroorzaakte grote opschudding, omdat het laat zien hoe kritiek op falend beleid – zoals de toeslagenaffaire – niet meer wordt gezien als een uitnodiging tot zelfreflectie, maar als een bedreiging voor de overheid zelf.
Zelfs het aanleggen van een moestuin of het voorbereiden op crisissituaties wordt in dit kader beschouwd als uiting van “anti-institutioneel gedachtegoed”. Opmerkelijk, als je bedenkt dat Jetta Klijnsma in 2014 in de rol van staatssecretaris nog zei dat mensen een moestuin kunnen overwegen als aanvulling op het pensioen. En dat de Nederlandse regering niet zo lang geleden nog informatie deelde over noodpakketten als voorbereiding op onverwachte scenario’s, wat ook een vorm van ‘preppen’ kan worden genoemd. En zo raakt het beleid van de overheid verstrikt in haar eigen wirwar van inconsistenties.
Dit document van de politie legt een verontrustende diepe kloof bloot tussen overheid en samenleving: een overheid die zichzelf boven kritiek stelt en die kritiek ziet als een vorm van bedreiging, die zelfs kan uitmonden in terrorisme. Dit impliceert dat er door de overheid de nodige maatregelen genomen zullen worden om in dat geval de ‘orde’ te handhaven. En ook al probeerde de politie de kritiek op het document in een officiële reactie te bagatelliseren, het feit dat ze dit hebben laten samenstellen zegt al genoeg.
Václav Havel
De dynamiek die in het document zichtbaar wordt, doet sterk denken aan de analyse die Václav Havel in de jaren zeventig maakte in zijn boek ‘Poging om in de waarheid te leven’. Daarin beschreef hij hoe het communistische regime in Tsjechoslowakije dissidentie niet inhoudelijk weerlegde, maar simpelweg bestempelde als vijandig en strafbaar. Het ging niet om de waarheid, maar om het in stand houden van de schijn van legitimiteit.
Burgers die deze leugens doorprikten en zich uitspraken, werden verdacht gemaakt of monddood gemaakt. Wat destijds gold voor het Oostblok, lijkt vandaag in toenemende mate herkenbaar in het Westen: kritiek wordt niet omarmd als essentieel onderdeel van een gezonde democratie, maar gezien als een vorm van radicalisering die bestreden moet worden in het kader van ordehandhaving.
Bureaucratie
De Joodse filosofe Hannah Arendt waarschuwde in de jaren ‘60 al voor de banaliteit van het kwaad: bureaucratieën die blind protocollen uitvoeren en zo hun eigen inertie en domheid verabsoluteren. Het politiedocument is daarvan een pijnlijk voorbeeld. In plaats van te leren van fouten zoals de toeslagenaffaire, en te leren over waarom mensen meer zelfvoorzienend willen zijn of het coronabeleid afwijzen, kiest men ervoor om afwijkende geluiden te classificeren als gevaarlijk en als bedreiging voor de maatschappelijke orde. Daarmee bevestigt de politie precies het beeld dat zoveel burgers al hebben van de overheid: een systeem dat vooral zichzelf in stand wil houden en dat bij kritiek vooral zichzelf beschermt tegen de burger.
Het is precies dit mechanisme dat Havel beschreef als leven in leugen. Een samenleving waarin de overheid krampachtig vasthoudt aan haar eigen gelijk, en waar afwijkende stemmen worden gecriminaliseerd, verliest vroeg of laat de greep op de werkelijkheid. Want repressie is nooit een duurzaam antwoord op maatschappelijke onvrede. Burgers zullen steeds vaker parallelle structuren opbouwen, los van de staat, om hun vrijheid en zelfbeschikking te behouden.
Hypernormalisation
Een treffend parallel concept is hypernormalisation, een term van de Russische antropoloog Alexei Yurchak die later door filmmaker Adam Curtis bekend werd gemaakt. Yurchak beschreef hoe in de laatste decennia van de Sovjet-Unie iedereen wist dat het systeem faalde, maar niemand zich een alternatief kon voorstellen. Burgers én machthebbers hielden gezamenlijk de schijn op van een functionerende samenleving, waardoor de leugen de nieuwe werkelijkheid werd.
Curtis liet in zijn documentaire ‘Hypernormalisation’ uit 2016 zien hoe dit mechanisme zich na de jaren zeventig ook in het Westen ontwikkelde: overheden en elites gaven hun poging op om de complexe realiteit te begrijpen of te hervormen, en creëerden in plaats daarvan een versimpelde schijnwereld om hun macht te behouden. Dit begrip sluit naadloos aan bij Havel’s analyse van het “leven in leugen” en maakt duidelijk waarom zijn werk vandaag, in een tijd waarin ook onze instituties steeds meer op rituelen en façade steunen, zo actueel is.
Conclusie
Dit uitgelekte politiedocument is meer dan een interne handreiking: het is een spiegel van de tijd waarin we leven. Waar Havel sprak over het “leven in leugen” en Yurchak het fenomeen van hypernormalisation beschreef, zien we nu hoe ook westerse overheden zich vastklampen aan protocollen en een diepgewortelde overtuiging van hun eigen gelijk om gezag te behouden.
Kritiek wordt niet langer gezien als een noodzakelijke correctie, maar als een bedreiging die bestreden moet worden. Het feit dat moestuinen en preppen als complotdenken worden aangemerkt, laat zien hoe diep de angst voor zelfredzaamheid en onafhankelijk denken reikt. Precies hierin wordt zichtbaar dat de kloof tussen overheid en burger niet kleiner, maar groter wordt gemaakt. Het politiedocument staat daarmee symbool voor een bureaucratisch systeem dat zichzelf boven de waarheid stelt.
Het boek ‘Poging om in de waarheid te leven’ wordt met de dag actueler. Wat Havel toen schreef over het Oostblok, geldt vandaag steeds meer voor westerse democratieën: wie het vrije woord probeert te reguleren, verliest uiteindelijk niet alleen het vertrouwen van de burger, maar ook de greep op de werkelijkheid zelf. Alleen door in de waarheid te leven – door kritiek toe te laten en fouten te erkennen – kan een samenleving werkelijk vrij en veerkrachtig blijven.
Lees ook:
- Documentairereeks TraumaZone door Adam Curtis (6 september 2024)
- Bureaucratische systemen worden altijd dom, passief en uiteindelijk gevaarlijk (16 juli 2025)
- Gedachtenpolitie wordt realiteit in Verenigd Koninkrijk en Duitsland (27 juni 2025)
- Westerse Lente (6 juni 2025)
- Aleksandr Solzhenitsyn: ‘Een gebroken wereld’ (1978) (5 september 2024)
- Welk Westen bekritiseren we eigenlijk? (14 juli 2025)
- De technocratische leugenmachine van het Westen (13 december 2023)
Dit artikel verscheen op 22 augustus 2025 in onze weekupdate op Substack
Probeer de weekupdate een maand gratis
Heb je interesse en wil je meer weten? Vul onderstaand formulier in om een maand vrijblijvend toegang te krijgen tot onze wekelijkse update op Substack!
