Voormalig centraal bankier Mario Draghi liet deze week in een toespraak in de Italiaanse badplaats Rimini een scherp oordeel horen: ondanks haar grote economische omvang speelt Europa op geopolitieke vlak nauwelijks een rol van betekenis. De EU werd overvallen door Amerikaanse importheffingen, kent een grote afhankelijkheid van China op het gebied van zeldzame aardmetalen en speelt een marginale rol in grote internationale kwesties zoals de oorlog in Oekraïne en de oorlog tussen Israël en Hamas.
Draghi komt daarmee tot de conclusie is dat Europa moet transformeren tot een geopolitieke speler van belang. Daarvoor zijn volgens Draghi drie pijlers cruciaal: voltooiing van de interne markt, gezamenlijke investeringen in technologie en defensie en nieuwe vormen van gemeenschappelijke schuldfinanciering om dit alles te bekostigen. Kortom: de Europese Unie kan volgens de voormalig centraal bankier alleen overleven door meer integratie en centralisatie.
Draghi benadrukt dat eerdere aanpassingen – de overstap naar de neoliberale orde van vrije handel en open markten in de jaren ’80 en ’90 – relatief gemakkelijk waren. De uitdagingen van vandaag zijn veel fundamenteler, nu de wereld wordt gedomineerd door machtspolitiek, industriële strategie en technologische soevereiniteit. Wil Europa standhouden, dan zou het zichzelf opnieuw moeten uitvinden en méér als eenheid moeten optreden.
Perestrojka 2.0 – de zwakte van centralisatie
Toch is er reden voor scepsis. Een jaar geleden publiceerde Draghi een veelbesproken rapport over het concurrentievermogen van Europa, waarin hij dezelfde ideeën uitwerkte om Europa te versterken. In een eerdere analyse vergeleek Sander Boon deze bureaucratische investeringsplannen met Gorbatsjovs perestrojka: een poging om een log en inefficiënt systeem met nieuwe hervormingen te moderniseren. Net als in de Sovjet-Unie destijds dreigt deze nieuwe hervormingsagenda te verzanden in bureaucratie en tegenstrijdige belangen. Draghi presenteerde vorig jaar technocratische oplossingen – coördinatiekaders, vicevoorzitters, commissies – terwijl de kernproblemen van Europa dieper liggen.
De parallel met de Sovjet-Unie is ongemakkelijk: Gorbatsjov wilde het land redden door méér centralisatie en modernisering, maar legde juist de interne contradicties bloot die uiteindelijk tot de ondergang van het systeem leidden. Draghi’s bureaucratische plannen zouden hetzelfde effect kunnen hebben: de roep om méér Europa kan, in plaats van vernieuwing, juist de kloof vergroten tussen technocratische instituties die de economie en de samenleving in toenemende mate willen controleren, terwijl burgers zich niet herkennen in het centrale Europese ideaal.
Het probleem van schaal en identiteit
Daarmee komen we bij een dieper probleem: de schaal waarop Europa bestuurd wordt. Draghi redeneert vanuit de mislukkingen van de natiestaat in de eerste helft van de 20e eeuw. De oprichting van de EU was volgens hem de natuurlijke volgende stap om oorlog te voorkomen en democratie en vrede te borgen. Maar voor veel Europeanen voelt dat historische narratief vandaag minder dwingend. Zij ervaren vooral dat hun eigen nationale identiteit en zeggenschap worden opgeofferd voor een centraal Europees project dat ver van hun dagelijkse realiteit staat en dat bovendien steeds vaker besluiten neemt waar de bevolking niet achter staat.
Hier komt de kritiek van paleo-libertariërs en -conservatieven in beeld. Zij wijzen erop dat mensen van nature loyaal zijn aan kleinere, herkenbare groepen. Grootschalige politieke structuren hebben immers de neiging abstract en autoritair te worden. Het idee dat Europa sterker wordt door nog méér centralisatie, druist in tegen deze antropologische realiteit: mensen voelen zich thuis in kleinere verbanden, waar traditie en gemeenschap tastbaar zijn.
In grote delen van Europa voelt men zich meer verbonden met de natiestaat of regio dan met Europa
Heineken’s Eurotopia: een alternatief
Freddy Heineken bood in de jaren ’90 een verrassend alternatief met zijn plan Eurotopia. In plaats van een machtige superstaat of logge natiestaten stelde hij zich een Europa voor van zo’n 75 kleinere regio’s, elk met 5 tot 10 miljoen inwoners. Deze regio’s zouden beter aansluiten bij culturele en historische identiteiten, maar tegelijk samenwerken binnen een federale structuur – vergelijkbaar met de Verenigde Staten. Het motto: “small is beautiful”: kleine eenheden zijn bestuurbaar, democratisch legitiem en economisch efficiënt, terwijl de federale schaal groot genoeg is om mondiale uitdagingen aan te gaan.
Heineken’s plan laat zien dat er meer smaken zijn dan “natiestaat of superstaat”. Waar Draghi vooral inzoomt op meer macht voor Brussel, en critici van Draghi terugvallen op de terugkeer van de nationale staat, wijst Eurotopia een middenweg: versterk de menselijke maat, maar combineer dat met een federale structuur voor defensie, technologie en handel.
Heineken’s Eurotopia
Conclusie
Draghi’s analyse is scherp: Europa speelt geen rol van betekenis meer in een wereld van grootmachten. Maar zijn remedie – méér centralisatie – is discutabel. Het gevaar is dat Europa, net als de Sovjet-Unie van weleer onder Gorbatsjov, probeert een systeem te redden door het nóg zwaarder te maken, en daarmee juist zijn eigen kwetsbaarheid blootlegt.
Misschien ligt de toekomst van Europa niet in een technocratisch gecentraliseerde superstaat, maar in een herstructurering naar kleinere, cultureel verankerde eenheden die samenwerken waar dat echt nodig is. Dat idee sluit beter aan bij menselijke natuur, bij democratische legitimiteit, en bij de realiteit dat Europese burgers zich niet vanzelfsprekend identificeren met “Brussel”.
De kernvraag is dus niet óf Europa zich moet aanpassen, maar hoe. Wordt het een Europa van meer centralistische macht en een grotere afstand tussen burger en bureaucratie? Of een Europa dat zijn kracht vindt in daadwerkelijke diversiteit, menselijke maat en economische samenwerking op basis van vrijwilligheid en wederzijds voordeel? Een continent waar creativiteit en innovatie weer tot bloei kan komen. Het antwoord op die vraag bepaalt of Draghi’s koers voor Europa het juiste antwoord is voor de uitdagingen van deze tijd.
Dit artikel verscheen op 29 augustus 2025in onze weekupdate op Substack
Probeer de weekupdate een maand gratis
Heb je interesse en wil je meer weten? Vul onderstaand formulier in om een maand vrijblijvend toegang te krijgen tot onze wekelijkse update op Substack!
Om de beste ervaringen te bieden, gebruiken wij technologieën zoals cookies om informatie over je apparaat op te slaan en/of te raadplegen. Door in te stemmen met deze technologieën kunnen wij gegevens zoals surfgedrag of unieke ID's op deze site verwerken. Als je geen toestemming geeft of uw toestemming intrekt, kan dit een nadelige invloed hebben op bepaalde functies en mogelijkheden.
Functioneel
Altijd actief
De technische opslag of toegang is strikt noodzakelijk voor het legitieme doel het gebruik mogelijk te maken van een specifieke dienst waarom de abonnee of gebruiker uitdrukkelijk heeft gevraagd, of met als enig doel de uitvoering van de transmissie van een communicatie over een elektronisch communicatienetwerk.
Voorkeuren
De technische opslag of toegang is noodzakelijk voor het legitieme doel voorkeuren op te slaan die niet door de abonnee of gebruiker zijn aangevraagd.
Statistieken
De technische opslag of toegang die uitsluitend voor statistische doeleinden wordt gebruikt.De technische opslag of toegang die uitsluitend wordt gebruikt voor anonieme statistische doeleinden. Zonder dagvaarding, vrijwillige naleving door je Internet Service Provider, of aanvullende gegevens van een derde partij, kan informatie die alleen voor dit doel wordt opgeslagen of opgehaald gewoonlijk niet worden gebruikt om je te identificeren.
Marketing
De technische opslag of toegang is nodig om gebruikersprofielen op te stellen voor het verzenden van reclame, of om de gebruiker op een site of over verschillende sites te volgen voor soortgelijke marketingdoeleinden.
