De NAVO-top in Den Haag wordt door velen als historisch bestempeld, vooral vanwege de afspraak om de defensie-uitgaven collectief op te schroeven van 2 naar 5 procent van het bbp. Maar wie verder kijkt dan de headlines en de slotverklaring, moet zich afvragen of de onderliggende dreiging waarop dit beleid gebaseerd is, wel echt zo acuut is.

In deze weekupdate geven we vanuit het oogpunt van geopolitiek, economie en maatschappij onze beschouwing op het resultaat van de NAVO-top. Is de euforie terecht of misplaatst?

Geopolitiek: een opgeblazen dreiging

De belangrijkste rechtvaardigingsgrond voor het verhogen van de uitgaven voor defensie is de vermeende Russische dreiging. Die is uiteraard evident voor Oekraïne zelf, maar hoe zit dat met de rest van Europa? Heeft Vladimir Poetin echt plannen om meer grondgebied in te nemen? En wat zou daar de rationale achter zijn?

De vergelijking tussen het Rusland van nu en de Sovjet-Unie van weleer – zoals die nog vaak wordt gemaakt – houdt namelijk geen stand. Rusland anno nu is geen Sovjet-Unie. Waar de Sovjets ideologisch gedreven waren en hun invloedssfeer actief uitbreidden, is het moderne Rusland onder leiding van Poetin pragmatischer en meer gericht op regionale belangen dan op wereldwijde expansie.

Poetin heeft meermaals duidelijk gemaakt dat Oekraïne een rode lijn was vanwege NAVO-uitbreiding richting het oosten. Zijn militaire optreden, hoe controversieel ook, volgt een consistente logica van regionale bufferzones — niet van imperiale ambities richting Polen of de Baltische staten. Dit werd in 2018 ook erkend door Jaap de Hoop-Scheffer, voormalig secretaris-generaal van de NAVO. Bovendien wijst niets erop dat landen als Polen, Hongarije, Slowakije of Servië zich daadwerkelijk bedreigd voelen: zij halen hun goudreserves de laatste jaren juist terug naar eigen bodem, dichter bij Rusland. Dit zou geen rationele actie zijn als deze landen een Russische aanval vreesden.

Historisch gezien heeft Rusland ook vaak samenwerking met Europa gezocht, zoals bij de aanleg van gaspijpleidingen sinds de jaren ’60 en het accepteren van de euro als betaalmiddel voor olie en gas. Dat deze energiestromen nu grotendeels zijn opgedroogd, komt vooral door westerse sancties en politieke keuzes — niet door Russische weigering om te leveren. Dat er sinds de sabotage van de Nord Stream gaspijpleidingen geen aardgas via de nog functionerende pijpleiding wordt geleverd komt doordat de Duitse regering dat weigert. De opgevoerde dreiging van Rusland als existentiële vijand lijkt dus eerder een politiek instrument dan een feitelijke constatering.

Economie: Defensiebudget als planeconomie

De belofte om 5 procent van het bbp aan defensie en veiligheid te besteden klinkt daadkrachtig, maar roept grote economische vragen op. Meer banen in het leger en in de defensiesector zijn te verwachten, maar dat maakt het geen efficiënte besteding van publieke middelen. Wapensystemen leveren geen structurele economische waarde op, tenzij ze worden doorverkocht aan het buitenland of ingezet om oorlogsbuit te bemachtigen. Investeren in tanks, artillerie, munitie en dergelijke in het beste geval een investering in stilstaand kapitaal en in het slechtste geval een vernietiging van kapitaal.

Daar komt bij dat de Europese defensie-industrie onvoldoende capaciteit heeft om deze honderden miljarden euro’s effectief op te nemen. Veel NAVO-landen zullen dus aangewezen zijn op de VS, wat de trans-Atlantische afhankelijkheid juist vergroot. Amerikaanse wapenproducenten zijn klaar om te leveren, terwijl Europese leveranciers hun productie nog moeten opschalen. Zo lijkt een situatie te ontstaan waarin Europa miljarden besteedt en vooral de Amerikaanse wapenindustrie profiteert.

Het opgelegde bestedingsplan van 3,5 procent voor kernverdediging en 1,5 procent voor ondersteunende infrastructuur doet denken aan een Sovjetstijl vijfjarenplan: centraal opgelegd, zonder duidelijke visie op doelmatigheid of proportionaliteit. Spanje noemde de verhoging “disproportioneel en onnodig” en is weinig gemotiveerd om zich aan de norm te binden.

Maatschappij: Minder welvaart, meer onvrede

Wat vrijwel zeker is: deze enorme defensie-uitgaven zullen ten koste gaan van andere sectoren van de economie. Investeringen in bijvoorbeeld zorg en onderwijs zullen onder druk komen te staan. In veel Europese landen zijn de begrotingen al krap, en structureel 5 procent van het bbp naar defensie overhevelen is geen marginale ingreep — het is een herschikking van nationale prioriteiten.

Voor burgers betekent dit dat zij offers brengen voor een dreiging die zij in de meeste gevallen nauwelijks ervaren, zeker in landen die verder van het conflictgebied verwijderd zijn. Elke euro die wordt uitgegeven aan defensie komt niet ten goede aan andere sectoren van de economie. Overheden moeten mogelijk meer geld lenen, waardoor de prijs betaald wordt in de vorm van belastingen en hogere inflatie. Burgers houden daardoor minder geld over om uit te geven aan andere dingen, waardoor ook de bredere economie daar de gevolgen van ondervindt. Het is een hoge prijs voor onwaarschijnlijke dreiging en een misplaatst gevoel van veiligheid.

In een tijd waarin de kloof tussen burger en bestuur al groeit, populisme opkomt en het vertrouwen in instituties daalt, zal deze beleidskeuze om zwaar in te zetten op defensie juist leiden tot meer maatschappelijke onrust.

Conclusie

De NAVO-top in Den Haag was in diplomatiek opzicht misschien historisch, maar of het ook een verstandige of noodzakelijke beslissing was om de uitgaven voor defensie te verhogen, dat is nog maar zeer de vraag. Geopolitiek is de dreiging uit Rusland twijfelachtig, economisch is het een inefficiënt bestedingsmodel en maatschappelijk lijkt het draagvlak voor zulke uitgaven snel af te brokkelen. Wat in deze discussie ontbreekt is een kritische reflectie op een aantal logische vragen: Waarom doen we dit eigenlijk? En voor wie? En brengt het ons uiteindelijk dichter bij een normalisering van de relatie met Rusland?

Lees ook:

• Maxim Oreshkin: “Rusland moet overstappen op de euro als handelsmunt” (30 december 2018)
• Europa en Rusland dichter bij handel in euro’s (14 juni 2019)
• Poetin over NAVO: “Jullie zijn naar onze grens gekomen” (28 december 2021)
• Poetin: ‘NAVO is een reliek uit de koude oorlog’ (16 juni 2021)
• Poetin doet handreiking aan Europa, maar heeft het kans van slagen? (30 juni 2021)
• Wat zegt Poetin over de Europese energiecrisis? (10 september 2022)
• Na ruim 50 jaar stopt doorvoer Russisch gas via Oekraïne (3 januari 2025)

Dit artikel verscheen op 27 juni 2025 in onze weekupdate op Substack

Heb je interesse en wil je meer weten? Vul onderstaand formulier in om een maand vrijblijvend toegang te krijgen tot onze wekelijkse update op Substack!

Deel dit artikel: